De beste kaartspellen voor ouderen zijn de spellen die men al kent: patience voor alleen, pesten en jokeren voor twee, klaverjassen, rikken en hartenjagen voor de vaste kaartavond. Hieronder vijftien spellen, geordend naar het aantal spelers, met tips voor mensen met dementie, voor slechter zicht en stijve handen, en voor kaarten op de tablet.
Kaarten is in Nederland een gewoonte van generaties: de klaverjasclub in het buurthuis, rikken in het Brabantse café, een potje pesten met de kleinkinderen op zondag. Een spel kaarten kost een paar euro, past in een jaszak en levert uren gezelschap op.
Waarom kaarten de moeite waard blijft
Een kaartspel vraagt aandacht, onthouden welke kaarten al zijn geweest, een beetje rekenen en een snelle beslissing. Maar het belangrijkste is het gezelschap: een vaste kaartavond is een reden om de deur uit te gaan en een gesprek dat vanzelf loopt. Verwacht geen wonderen voor het geheugen; het onderzoek daarnaar is niet eenduidig. Verwacht wel een goede middag.
Kaartspellen voor alleen
1. Patience (klassiek)
Het bekendste spel voor alleen: zeven kolommen, de kaarten per kleur van aas tot koning op de stapels leggen. Geen tegenstander, geen klok, en u legt het weg wanneer u wilt.
2. Klokpatience
Dertien stapeltjes in de vorm van een klok. U draait een kaart om en legt hem op de plek van zijn waarde. Een snel spel dat vooral van geluk afhangt, en daarom ontspannen.
3. Piramide
De kaarten liggen in een piramide; u haalt steeds twee kaarten weg die samen dertien zijn. Een klein beetje rekenen, veel voldoening.
4. FreeCell
Alle kaarten liggen open, dus bijna elk spel is op te lossen. Prettig voor wie liever nadenkt dan gokt. Op de computer en de tablet is FreeCell een klassieker.
5. Spinnetje met één kleur
Spider patience in de eenvoudigste variant, met alleen schoppen. Langer dan gewone patience, maar rustig en overzichtelijk.
Kaartspellen voor twee
6. Pesten
Het Nederlandse huiskamerspel bij uitstek, met de twee, de boer en de joker als pestkaarten. Weinig regels, veel plezier, en ideaal om met kleinkinderen te spelen.
7. Jokeren
Een rummy-variant met twee spellen kaarten en jokers: reeksen en setjes maken en als eerste alle kaarten kwijt zijn. Vertrouwd voor veel ouderen en goed te spelen met twee tot vier personen.
8. Eenentwintigen
Zo dicht mogelijk bij 21 komen zonder erover te gaan. Snel, simpel, en een leuke manier om hoofdrekenen bij te houden. Speel om lucifers of dropjes.
9. Ezelen
Het kinderspel met vier dezelfde kaarten verzamelen en dan snel de hand op tafel. Voor het lachen, ook als de reflexen wat trager zijn: speel het dan zonder haast.
Kaartspellen voor een groep
10. Klaverjassen
Hét Nederlandse kaartspel, met 32 kaarten en vier spelers in twee paren. Rotterdams of Amsterdams, met roem en de laatste slag: wie het vroeger speelde, kent de regels nog precies. Veel buurthuizen en wijkcentra hebben een wekelijkse klaverjasmiddag.
11. Rikken
Het troefspel van Brabant en Limburg, met drie of vier spelers die bieden op het aantal slagen. Iets ingewikkelder dan klaverjassen, maar in het zuiden het spel van de kaartavond.
12. Hartenjagen
Juist zo weinig mogelijk punten halen: geen harten en vooral niet de schoppenvrouw. Eenvoudige regels, en elke ronde een beetje spanning.
13. Boerenbridge
Een lichte vorm van bridge waarbij u raadt hoeveel slagen u haalt, met een troefkaart die elke ronde wisselt. Veel minder regels dan echt bridge en goed voor drie tot zes spelers.
Kaartspellen voor de hele familie
14. Kwartetten
Vier bij elkaar horende kaarten verzamelen door te vragen: "Heb jij van de bloemen de tulp?" Een kwartet met afbeeldingen van vroeger (oude beroepen, dorpsgezichten) is ook een mooi gesprek.
15. Paren zoeken met kaarten
Leg de kaarten omgekeerd op tafel en draai er steeds twee om; gelijke kaarten mag u houden. Begin met twaalf kaarten en breid uit. Dit spel speelt u ook op de tablet; in onze app heet het Paren zoeken en is het gratis.
Een stapje erbij: Rummikub, met cijferstenen in plaats van kaarten, is in Nederland een vaste gast op de kaarttafel. De stenen zijn groot en goed leesbaar, en de regels lijken op jokeren.
Kaarten met mensen met dementie
Ook bij geheugenveranderingen blijft kaarten vaak lang mogelijk, zeker spellen van vroeger. Een paar aanpassingen helpen:
- Kies spellen zonder telwerk: pesten, kwartetten, paren zoeken.
- Speel open. Leg de kaarten gerust open op tafel en help bij de beurt.
- Maak er iets anders van. Kaarten op kleur sorteren, de plaatjes bekijken, de kaarten schudden en uitdelen: ook dat is kaarten.
- Laat de score weg en stop als de aandacht op is. Twintig minuten is een mooie middag.
- Herinneringen tellen mee. "Met wie klaverjaste u vroeger?" is vaak meer waard dan het spel zelf.
Bij Alzheimer Nederland vindt u meer ideeën voor bezigheden bij dementie.
Kaarten beter zichtbaar en hanteerbaar maken
Grootletterkaarten
Speelkaarten met extra grote cijfers en symbolen in de hoeken ("jumbo index") zijn goedkoop en maken voor slechtziende spelers een groot verschil. Kies kaarten met een rustige achterkant.
Kaartenhouders
Een houten of plastic kaartenhouder op tafel houdt de kaarten rechtop en uitgewaaierd. Prettig bij reuma, een trillende hand of na een beroerte.
Schudmachine
Een kaartenschudmachine op batterijen kost een paar tientjes en haalt de lastigste handeling uit het spel.
Goed licht en een rustige tafel
Een lamp boven de tafel, een effen tafelkleed (groen of donkerblauw) en geen glazen tussen de kaarten. Het klinkt klein, het scheelt veel.
Kaarten op de tablet
Wie geen medespelers in de buurt heeft, kan op de iPad of iPhone patience, FreeCell en klaverjassen spelen, met kaarten zo groot als het scherm. Let bij gratis kaart-apps op de reclame na elk potje; een app die eenmalig iets kost, is meestal rustiger. Hoe u zulke apps vooraf herkent, leest u in iPad-spelletjes voor ouderen.
Onze app SilverMind is geen kaart-app, maar heeft wel een paar oefeningen die op kaarten lijken: Paren zoeken (gratis) en Kaarten onthouden, waarbij u beoordeelt of een kaart gelijk is aan de vorige. Grote letters, geen reclame, geen klok. Op een Android-tablet of een computer speelt u dezelfde oefeningen in de browser op silvermind.app/play.
Tips voor een vaste kaartmiddag
- Kies een vast moment: dinsdagmiddag, elke twee weken, altijd dezelfde tijd.
- Begin met één spel dat iedereen kent, meestal pesten, jokeren of klaverjassen.
- Koffie en iets erbij. De pauze hoort erbij.
- Regels op een kaartje voor wie het even kwijt is, in grote letters.
- Geen geld, of hooguit een pot met dubbeltjes voor de gezelligheid.
- Wissel af met een quiz; vragen om voor te lezen staan in quizvragen voor ouderen met antwoorden.
Kort samengevat
Alleen: patience, piramide of FreeCell. Met z'n tweeën: pesten, jokeren of eenentwintigen. In een groep: klaverjassen, rikken, hartenjagen of boerenbridge. Zorg voor grootletterkaarten, een kaartenhouder en goed licht, laat de score los waar nodig en maak er een vast moment van. Het spel is de aanleiding; het gezelschap is het doel.
