De beste woordspelletjes voor ouderen zijn in een minuut uitgelegd, vragen geen spullen of alleen pen en papier, en kennen geen tijdsdruk. Hieronder staan twintig favorieten: spelletjes om hardop te spelen, klassiekers op papier, letter- en bordspellen, rondes voor aan de telefoon en een paar opties voor de tablet, plus tips voor wie slechter ziet of hoort.
Woorden zijn een leven lang geoefend. Daarom voelen woordspelletjes voor de meeste ouderen vertrouwd, ook voor wie "niet van spelletjes" is. Een potje spreekwoorden afmaken bij de koffie is geen training, maar een gesprek met een vorm.
Waarom woordspelletjes de moeite waard zijn
Ze gebruiken wat iemand al weet, ze zijn sociaal en ze passen overal: aan de keukentafel, in de wachtkamer, aan de telefoon met een kleinkind. Ze vragen aandacht, snelheid van denken en een soepele woordenschat, zonder dat het als een toets voelt. Houd de verwachtingen eerlijk: het onderzoek naar hersentraining laat vooral zien dat mensen beter worden in wat ze oefenen. Maar een paar minuten plezier per dag is op zichzelf al reden genoeg.
Woordspelletjes zonder spullen
1. Pim Pam Pet zonder het spel
Noem een letter en een categorie: "een dier met de B", "een stad met de R", "iets uit de keuken met de K". Om de beurt, of allemaal tegelijk. Het echte spel met het letterwiel is leuk, maar het werkt net zo goed uit het hoofd.
2. Ik ga op reis en neem mee
De eerste speler zegt "Ik ga op reis en neem mee: een tandenborstel". De volgende herhaalt dat en voegt iets toe. Het rijtje groeit tot iemand de draad kwijt is, en dan begint u gewoon opnieuw.
3. Spreekwoorden afmaken
"Wie het kleine niet eert, ...", "Als de kat van huis is, ...". Lees het begin voor en laat de rest aanvullen. Dit werkt bijna altijd, ook bij mensen met geheugenveranderingen. Een lijst met spreekwoorden staat in quizvragen voor ouderen met antwoorden.
4. Woordketting
Elk nieuw woord begint met de laatste letter van het vorige: tafel, lamp, peer, raam. Een variant: elk woord moet een samenstelling vormen met het vorige, zoals huis, deur, bel, toon.
5. Rijmen
Noem een woord en laat zo veel mogelijk rijmwoorden zoeken: maan, baan, laan, gaan. Wie wil, maakt er een gedichtje van twee regels van.
6. Wie ben ik?
Eén speler denkt aan een bekende Nederlander of een familielid; de rest stelt ja-neevragen. "Zing ik?", "Leef ik nog?", "Ben ik van de televisie?"
Woordspelletjes met pen en papier
7. Kruiswoordpuzzel
De klassieker uit de krant. Kies een puzzel met grote vakjes en eenvoudige omschrijvingen; de "Zweedse puzzel" met de omschrijvingen in het raster is voor veel ouderen het vertrouwdst.
8. Woordzoeker
Geen regels, geen klok, en elk gevonden woord is een klein succes. Wat een woordzoeker goed leesbaar maakt en waar u gratis exemplaren in grote letters vindt, leest u in woordzoekers met grote letters.
9. Galgje
Eén speler kiest een woord en zet streepjes; de ander raadt letters. Kies bekende woorden van zes tot acht letters, en teken het galgje gerust in tien stappen in plaats van zes, zodat er tijd is.
10. Woordtrap
Verander een woord in een ander woord door telkens één letter te vervangen: kat, kar, kaf, kof... Korte woorden van drie of vier letters zijn het leukst.
11. Hoeveel woorden?
Neem een lang woord, bijvoorbeeld "boodschappenlijst", en maak er zo veel mogelijk kleinere woorden van: boon, schap, lijst, lap. Geen klok, wel een kopje koffie.
12. Lingo op papier
Naar het bekende tv-spel: één speler kiest een woord van vijf letters en geeft de eerste letter. De ander raadt een woord; bij elke poging zegt u welke letters goed staan en welke wel in het woord zitten maar op een andere plek.
Letter- en bordspellen
13. Scrabble
Het bekendste letterspel. Speel zonder de klok en zonder al te streng te zijn op het woordenboek; het plezier zit in het puzzelen. Er bestaan uitvoeringen met grotere letters en een draaibaar bord.
14. Wordfeud
Scrabble-achtig spel op de telefoon of tablet, in Nederland enorm populair, ook onder ouderen. U speelt tegen een kennis of een kleinkind, ieder op het eigen tempo: een zet vandaag, een zet morgen. Een uitstekende manier om contact te houden.
15. Letterrooster
Een raster van 4 bij 4 letters waarin u woorden zoekt via aansluitende vakjes, op papier of met een bordspel als Boggle. Laat de zandloper weg.
16. Dertig seconden, zonder klok
Het populaire partyspel waarin u begrippen omschrijft: speel het zonder de zandloper, met één begrip tegelijk. Dan is het een rustig omschrijfspel dat ook voor oudere spelers prettig is.
Rondes voor groepen en aan de telefoon
17. Categorieën aan de telefoon
Belt u elke week met uw vader of moeder? Neem een categorie mee: "Noem vijf dingen uit de keuken van vroeger", "Noem liedjes met een stad erin". Twee minuten, veel plezier.
18. Verhaalketting
Iemand begint een verhaal met één zin; de volgende voegt een zin toe. Aan de familietafel levert dit meestal een onzinverhaal op waar iedereen om lacht.
19. Raad het liedje
Zeg of zing één regel uit een lied van vroeger en laat de titel of de zanger raden: "Het is weer voorbij die mooie zomer..." Dit spel haalt meer herinneringen boven dan welke quiz ook.
Woordspelletjes op tablet of telefoon
20. Woordspelletjes in een app
Op de iPad of iPhone zijn woordzoekers, anagrammen en zegswijzen aanvullen altijd bij de hand, met letters zo groot als u wilt. In onze app SilverMind zitten onder meer Woordzoeker en Zegswijze afmaken (beide gratis), Anagrammen, een Mini-kruiswoordpuzzel en het Woordwiel, waarin u woorden maakt met zeven letters. Alles met grote letters, zonder reclame en zonder klok. Op een Android-tablet of een computer speelt u dezelfde oefeningen in de browser op silvermind.app/play.
Woordspelletjes voor iedereen geschikt maken
Bij slechter zien
Kies spelletjes die hardop gaan: spreekwoorden, rijmen, categorieën. Op papier helpen letters van minstens 18 punt, een dikke stift en goed licht van opzij. Op de tablet: een app met grote letters, en in Instellingen de tekst groter zetten.
Bij slechter horen
Zit tegenover elkaar, spreek rustig en herhaal het woord gerust. Spelletjes op papier of op het scherm, zoals een woordzoeker of galgje, vragen minder van het gehoor dan spelletjes aan de telefoon.
Op dagen dat denken moeilijker gaat
Kies de eenvoudigste vorm: één spreekwoord, één categorie, één rijmwoord. Geef antwoorden om uit te kiezen, laat de score weg en stop zodra het niet meer leuk is. Elk antwoord dat een gesprek oplevert, telt.
Een gewoonte van maken
Een vast moment werkt het best: een spreekwoord bij de koffie, een woordzoeker na het journaal, een potje Wordfeud met het kleinkind voor het slapen. Vijf minuten per dag is genoeg. Wie liever met kaarten speelt, vindt in kaartspellen voor ouderen de spellen die in Nederland het meest worden gespeeld.
Kort samengevat
Woordspelletjes voor ouderen hoeven niets te kosten en niets te beloven. Begin met wat hardop gaat (spreekwoorden, Pim Pam Pet, rijmen), pak af en toe pen en papier (kruiswoordpuzzel, woordzoeker, galgje) en gebruik de tablet voor dagen dat er niemand in de buurt is. Zonder klok, zonder score, met een kopje koffie erbij.
